วัดไชยวัฒนาราม

   วัดไชยวัฒนาราม ตั้งอยู่ริมฝั่งแม่น้ำเจ้าพระยาด้านฝั่งตะวันตก หรืออยู่ตรงกันข้ามกับพระตำหนักสิริยาลัย ของสมเด็จพระนางเจ้าพระบรมราชินีนาถ ตามประวัติสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอกรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงสันนิษฐานว่า สมเด็จพระเจ้าปราสาททองทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ให้สร้างวัดไชยวัฒนารามขึ้น เมื่อ พ.ศ. 2173 เพื่อเป็นอนุสรณ์อุทิศพระราชกุศล ถวายพระราชมารดา มีนามว่า "นางอิน" โดยจำลองแบบปราสาทนครวัต ประเทศกัมพูชามาก่อสร้าง เมื่อครั้งที่เคยรบชนะกัมพูชา

   วัดไชยวัฒนาราม มีปรางค์ประธาน (รัตนมหาธาตุ) สูง 35 เมตร และปรางค์มุมอยู่บนฐานทักษิณเดียวกัน ล้อมรอบด้วยระเบียงคต ภายในประดิษฐานพระพุทธรูปปูนปั้นปางมารวิชัย ลงรักปิดทองจำนวน 120 องค์ ตามแนวระเบียงคต มีเมรุทิศทั้ง 8 ภายในเมรุทิศประดิษฐานพระพุทธรูปทรงเครื่องจำนวน 12 องค์ ภายในซุ้มเรือนแก้วล้วนลงรักปิดทอง ที่ฝ้าเพดานทำด้วยไม้ประดับลวดลายลงรักปิดทอง ผนังภายในเมรุทิศมีภาพจิตรกรรมฝาผนัง ส่วนผนังด้านนอกของเมรุมีภาพปูนปั้นเรื่องพุทธประวัติจำนวน 12 ภาพ

   พระอุโบสถอยู่ทางด้านทิศตะวันออกนอกระเบียงคต ทางด้านซ้ายขวามีเจดีย์ย่อมุมไม้ 12 ด้านริมนอกมีกำแพงล้อมรอบ 3 ชั้น ที่ริมกำแพงด้านเหนือ มีปรางค์น้อยหรือศาลเจ้าแม่ดุสิต และที่ด้านข้างของระเบียงคต มีเจดีย์ทรงระฆัง หรือที่เรียกว่า เจดีย์เจ้าฟ้ากุ้ง เป็นที่บรรจุพระอัฐิของเจ้าฟ้าธรรมาธิเบศร์ กับเจ้าฟ้าสังวาลย์ ซึ่งทั้งสองถูกสมเด็จพระเจ้าบรมโกศลงพระอาญาเฆี่ยน จนสิ้นพระชนม์ชีพ แล้วถวายพระเพลิงที่นี่ นอกจากนั้นยังเป็นสถานที่ถวายพระเพลิงของพระบรมวงศานุวงศ์อีกหลายพระองค์

   วัดไชยวัฒนารามเป็นวัดที่มีความสำคัญยิ่ง ซึ่งได้รับอิทธิพลตามความเชื่อของพราหมณ์และฮินดูว่า ปรางค์ประธานที่วัดไชยวัฒนารามเปรียบเสมือนยอดเขาพระสุเมรุ ที่เป็นยอดเขาที่สูงที่สุดในจักรวาล ฉะนั้นการที่สมเด็จพระเจ้าปราสาททองนำอัฐิของพระราชมาดามาไว้ที่พระปรางค์ ก็เท่ากับว่าไว้บนยอดเขาพระสุเมรุเป็นการถวายพระราชกุศลอันสูงสุด ส่วนเมรุทิศทั้ง 8 นั้น ก็เปรียบเสมือนสวรรค์ที่ล้อมรอบเขาพระสุเมรุ

   พ.ศ. 2310 พม่าล้อมกรุงศรีอยุธยา วัดไชยวัฒนารามถูกดัดแปลงเป็นค่ายรบ หลังจากนั้นก็ถูกทิ้งร้าง มีคนร้ายขโมยเศียรพระ ลักลอบขุดหาสมบัติและขนอิฐไปขาย

   พ.ศ. 2534 พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลปัจจุบัน และสมเด็จพระนางเจ้าพระบรมราชินีนาถได้เสด็จพระราชดำเนินมาที่วัดไชยวัฒนาราม ถึง 4 ครั้ง ล้นเกล้าทั้งสองพระองค์ได้สนพระทัยเป็นพิเศษ พร้อมมีรับสั่งให้บูรณะปฏิสังขรณ์ ทำให้หน่วยงานหลายฝ่ายที่เกี่ยวข้อง ร่วมแรงร่วมใจกันพัฒนาจนได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นมรดกโลก เพื่อเฉลิมพระเกียรติ พระชนมายุ 60 พรรษา ของสมเด็จพระนางเจ้าพระบรมราชินีนาถ ปี พ.ศ. 2535 

   ในปี พ.ศ. 2539 สมเด็จพระนางเจ้าควีนอลิซาเบธที่ 2 แห่งประเทศอังกฤษ ได้เสด็จทอดพระเนตรการแสดง ชนช้างของสมเด็จพระสุริโยทัย เรื่องคนดีศรีอยุธยา ทำให้ภาพวัดไชยวัฒนารามปรากฏในสื่อทั้งทางโทรทัศน์ สิ่งตีพิมพ์ และคอมพิวเตอร์ จึงเป็นที่รู้จักแพร่หลายไปทั่วโลก